Close
Odiseja u svemiru – avgust

Odiseja u svemiru – avgust

Nova Odiseja u svemiru: o masivnim crnim rupama, trenucima pre Velikog praska i radoznalosti jednog robota

 

Piše: Aleksandra Stanković

 

1 / Novi kandidat za fotografiju – crna rupa u dalekoj galaksiji Holmberg 15A

 

E
vo prave poslastice za ljubitelje astronomije: kako trenutno stoje stvari, možda nećemo dugo čekati na novu „fotografiju“ crne rupe. Naime, najmasivnija crna rupa koju su naučnici do sada imali priliku da posmatraju otkrivena je u galaksiji Holmberg 15A, udaljenoj oko 700 miliona svjetlosnih godina od Zemlje. Najsjajnija u jatu Abell 85, dio je sazvježđa Kit, vidljivog sa sjeverne i južne hemisfere.

Njena veličina je premašila kosmološke standarde, kao i očekivanja naučnika. Procjenjuje se da je 40 milijardi puta masivnija od Sunca. (Poređenja radi, crna rupa u centru Mliječnog puta, Sagittarius A*, samo je četiri miliona puta masivnija). Ta karakteristika, između ostalih, čini ovu crnu rupu idealnim kandidatom za narednu fotografiju.

Podsjetimo, naučnici su u aprilu objavili sliku crne rupe, koja je napravljena pomoću niza od osam radioteleskopa, u sklopu projekta Event Horizon Telescope, postavljenih širom svijeta kako bi praktično stvorili instrument veličine planete. Zadivljujuće, rezolucija je ekvivalentna onoj koja je potrebna da se vidi otisak Nila Armstronga na Mjesecu, posmatrano sa Zemlje.

 


 

FOTO: Abell 85, NASA

 

I
straživači sa Instituta Maks Plank kazali su, povodom otkrića najmasivnije crne rupe, da je izuzetno neobično da je galaksija Holm 15A velika i sjajna, a njeno unutrašnje jezgro prilično slabo. Spektroskopske podatke su dobili zahvaljujući moćnom instrumentu Multi-Unit Spectroscopic Explorer (MUSE), razvijenom za Veliki teleskop (VLT) Evropske južne opservatorije.

Podaci im pomažu da detaljnije prikažu strukturu galaksije nego što je to ranije uopšte bilo moguće, a simulacije će možda pomoći naučnicima da dođu do odgovora kako se formirala galaksija.

Za sada, nagađaju da je Holm 15A možda nastala u džinovskom sudaru dvije mlade galaksije, što je, kako tvrde, uobičajena pojava u ranom svemiru. Razlog za prigušeno jezgro pronalaze u mogućnosti da tim dijelom dominira supermasivna crna rupa, koja je ili pojela zvijezde u blizini, ili ih izbacila u spoljašnja područja galaksije.

Rad tima biće objavljen u časopisu Astrophysical Journal.


 

2 / Tamna materija starija od Velikog praska?

 

T
amna materija, koja čini nezaobilazni dio savremene kosmologije, u svakodnevnom govoru je sinonim za misteriju.

Poznato je da je veći dio materije nevidljiv, čak i za najmoćnije teleskope. Opservacije u proteklom vijeku pokazale su da u svemiru ne postoji dovoljno vidljive materije kojoj bi se pripisala jačina gravitacione sile unutar i između galaksija.

Tamna, takoreći, nesvijetleća materija ne može se otkriti neposredno; ne sija i ne reflektuje svjetlost, ali je krivi, što se može otkriti pomoću gravitacionog sočiva. Naučnici pretpostavljaju da postoji zato što masa vidljive materije u svemiru ne može sama da stvara gravitacione efekte, koje sada vidimo. Štaviše, smatraju da je ima u velikim količinama, te da čini oko 80 procenata materije u univerzumu. No, iako uvrštena u mnoge teorije o porijeklu svemira, naučnici i dalje imaju problem da odgovore na naizgled jednostavno pitanje – šta je uopšte tamna materija?

Nova i intrigantna studija, objavljena u časopisu Physical Review Letters, donosi tvrdnju da je porijeklo tamne materije možda čudnije nego što smo mislili. Kako kažu autori, postoji mogućnost da su u pitanju čestice koje su se pojavile u veoma kratkom periodu, djeliću sekunde prije Velikog praska!

Tamna materija se ponekad smatra proizvodom Velikog praska. Ali autor rada, fizičar Tomi Tenkanen sa Univerziteta Džon Hopkins u SAD, navodi u svojoj argumentaciji da, ako je zaista njegov ostatak, onda istraživači treba već da vide direktan signal u različitim eksperimentima fizike čestica, što se ne dešava.

 

Teleskop će mjeriti oblike galaksija na različitim udaljenostima od Zemlje i istraživati odnos između rastojanja i crvenog pomaka

 

K
oristeći se određenim matematičkim strukturama, tim je pokazao da se tamna materija možda formirala prije Velikog praska, tokom perioda poznatog kao kosmička inflacija (teorija eksponencijalnog širenja prostora u ranom univerzumu), a zatim je naglo širenje svemira uslovilo stvaranje niza čestica koje se nazivaju skalarima, od kojih je nama poznata – Higsov bozon, otkrivena 2012. godine, u CERN-u, Ženevi, što je odmah blagosiljano Nobelom.

Ovo nije jedina teorija koja se bavi tamnom materijom i ona će tek biti u fokusu istraživača sa pokretanjem satelita Euklid Evropske svemirske agencije 2022. godine. Euklid, čije porijeklo imena sigurno nije potrebno napominjati, je teleskop koji će operisati u vidljivom i skoro infracrvenom dijelu spektra. Cilj misije je upravo bolje razumjevanje tamne energije i tamne materije, tačnim mjerenjem ubrzanja svemira. Teleskop će mjeriti oblike galaksija na različitim udaljenostima od Zemlje i istraživati odnos između rastojanja i crvenog pomaka, jer se smatra da upravo tamna energija doprinosi ubrzanju svemira.

No ipak, ne možemo se oteti utisku da koliko god misteriozna tamna materija bila, teorije koje služe da objasne njeno postojanje i svrhu, makar zvuče za nijansu misterioznije i intrigantnije. Nadamo se da će Euklid doprinijeti da shvatimo da li razmišljamo u pravom smjeru i da li su svi elementi na broju.


 

3 / Kjuriositi napunio sedam godina

 

FOTO: NASA / JPL-Caltech / MSSS

 

O
smi mjesec nije bio samo u znaku najmasivnijih astronomskih objekata, pojava ili najvećih misterija, nego i u obilježavanju radoznalosti, vječite vatre koja pokreće istraživače da postavljaju pitanja i ne prestaju da istražuju čudesni univerzum. NASA rover Kjuriositi stigao je na Mars prije sedam godina, tačno 6. avgusta 2012. To je trenutno jedini aktivni rover na Marsu, nakon što je Oportjuniti proglašen izgubljenim u čudovišnoj oluji početkom godine (InSajt nije pokretan, pa se stoga ne računa).

Prvobitni plan je bio da Kjuriositi istražuje crvenu planetu samo dvije godine, međutim, zbog dobrog učinka, mandat mu je produžen. Do sada je prešao 21 kilometar preko kratera Gejl i popeo se 368 metara do baze Maunt Šarp.

Pomoću Kjuriositija otkriveno je, između ostalog, da je krater nekada bio ogromno jezero, te da na Marsu može biti tečne vode, jer stijene sadrže glinene minerale. Pokazalo se i da je crvena planeta pogodna za razvoj mikroba, jer su vremenom otkriveni fluktuirajući nivoi metana, ni približno u poređenju sa Zemljom, na kojoj metan uglavnom nastaje biološkim procesima, ali dovoljno za nagovještaj da ispod površine Marsa mogu živeti mikrobi.

Takođe, u stijenama su pronađeni i tragovi ugljenika, vodonika, kiseonika, sumpora i fosfora, koji predstavljaju ključne hemijske sastojke za izgradnju DNK.

Mars ima dva mjeseca, Fobos i Deimos, nazvana po sinovima grčkog boga Marsa. Deimos orbitira svakih 30,3 sata, a Fobosu je potrebno samo 7,65 sati. To je puno prilika za mjesečevo pomračenje, a rover je uspio da snimi neke (snimak niže).

To su samo neke od veličanstvenih stvari koje je Kjuriositi isporučio Zemljanima. Ipak, NASA planira da 2020. godine na Mars pošalje savremeniju sondu Kjuriositi II, koja ima za cilj da nastavi da hrani našu radoznalost i pomogne nam da dobijemo što više vrijednih informacija, prije nego se ljudska posada, kako smo ranije pisali, zaputi ka četvrtoj planeti Sunčevog sistema.


Snimak solarnih eklipsi


 

4 / Ogroman meteor udario u Jupiter

 

FOTO: https://www.universetoday.com
N
ekada nije potrebno poslati izaslanika na drugu planetu da bi se zabilježio nesvakidašnji prizor. Možete biti i u svom domu, ali dovoljno strpljivi, što pokazuje slučaj Itana Čapela, astronoma amatera iz Teksasa, koji je 7. avgusta uslikao eksploziju u gornjim slojevima atmosfere divovske planete Jupiter.

Udari meteora visokog sjaja nisu tako rijedak slučaj na Jupiteru; prema studiji iz 1998. godine, vjerovatnoća da će neki objekat udariti u Jupiter je između 2.000 i 8.000 puta veća od mogućnosti udara u Zemlju. Ali, to ne znači da se lako uočavaju, niti da se ti trenuci mogu često zabilježiti, naprotiv, pa je Čapel ipak srećnik, te je svoj snimak odmah podijelio na Tviteru.

Inače, Jupiter je peta planeta po udaljenosti od Sunca, a prva po masi i veličini. Njegova masa gotovo dva i po puta je veća od mase svih ostalih planeta zajedno. Prečnik mu je 11 puta veći od Zemljinog, a masa čak 318 puta. Četiri najveća Jupiterova satelita (Io, Evropa, Ganimed i Kalisto) otkrio je 7. januara 1610. godine italijanski naučnik Galileo Galilej, pomoću teleskopa koji je sam konstruisao.

 


 

Close